Tot mijn 25ste worstelde ik met slechts één probleem: ik stotterde. Daar kwam onverwacht en radicaal verandering in tijdens een workshop over de Hausdörfer-methode in Keulen. Na een korte uitleg en een paar eenvoudige oefeningen grapte ik tegen mijn medecursist: ‘Stotter jij nog? Ik niet meer!’ Het was als grap bedoeld, maar het voelde tegelijkertijd als de werkelijkheid.

Een ervaring die alles op zijn kop zette
Deze ervaring raakte mij op meerdere niveaus. Natuurlijk was er geluk en opluchting: eindelijk begreep ik wat spraak werkelijk is. Niet iets dat uit letters en woorden bestaat, maar uit klanken. En dat ik elk stemgeluid dat nodig is voor spraak, simpelweg kan maken. Tegelijkertijd was er verbazing en verontwaardiging. Want als er een oplossing bestaat voor stotteren — waarom ontdekte ik die dan pas bij toeval op mijn 25ste? Waarom wordt deze kennis niet breed toegepast? Die vragen lieten mij niet meer los. Sterker nog: ze vormde het begin van mijn loopbaan als inspirator voor natuurlijk spreken.

Het gedachtegoed bleef, de vorm veranderde
De methode van Oscar Hausdörfer, zoals hij die rond 1900 beschreef in vier boeken, is in essentie altijd hetzelfde gebleven. De natuurwet die aan spraak ten grondslag ligt, verandert immers niet.
De echte uitdaging lag voor mij niet in de inhoud, maar in de overdracht. Bij Hausdörfer volgde men vier weken interne therapie, eventueel verlengd met nog eens vier weken. Dat lijkt lang, maar in de jaren zeventig en tachtig waren duurden ook andere therapieën vaak weken. Cursisten verbleven soms meerdere keren per jaar intern en moesten bovendien rekening houden met lange wachttijden. Ik was ervan overtuigd dat het korter en efficiënter kon.
De eerste cursussen die ik eind jaren tachtig gaf, bestonden uit twee weekenden met vier weken ertussen. Ik merkte echter hoe lastig het was om mijn kennis, ervaring en overtuiging in zo’n korte tijd helder over te brengen. Mijn zoektocht naar eenvoud leidde tot een model dat ik Das Haus van Hausdörfer noemde:

  • het fundament: de natuurwet van spraak;
  • drie pilaren: onhandige doelstellingen vervangen, rationele zelfsuggestie en flegma;
  • het dak: discipline, een gezonde wil en een gezonde levenswijze.

Dit model bood mij een houvast om de verschillende onderdelen van de methode inzichtelijker en beter overdraagbaar te maken.

De sleutel: flegma
In de beginjaren kreeg flegma te weinig aandacht. De nadruk lag op stemsturen, met spreekrust – of spreekvertrouwen – als doel. Cursisten ergerden zich echter wanneer die spreekrust niet altijd werd bereikt. Die ergernis bleek net zo schadelijk als de ergernis over stotteren zelf. Daarmee bleef ook het doel vloeiend spreken onbewust intact. En juist dat streven houdt de spreekspanning in stand. Lange tijd besefte ik niet welke doorslaggevende rol de flegmatieke, gelijkmoedige gevoelstoestand in mijn eigen ervaring had gespeeld. Dat inzicht veranderde mijn kijk op de methode ingrijpend. Flegma, opgevat als gelijkmoedigheid, kwam centraal te staan. Niet vechten, niet corrigeren, maar een gelijkmoedige houding ontwikkelen die het toepassen van de natuurwet van spraak gemakkelijk maakt.

Een volgende stap: werken rondom het doel
In 2010 maakte psychologe A. Stoof mij erop attend dat het boek Door de nacht naar het licht van Hausdörfer circumambulerend is geschreven. Deze term verwijst naar een benaderingswijze die aansluit bij de manier waarop Carl Jung het onderbewuste trachtte te beschrijven. Je gaat daarbij niet rechtstreeks op het doel af, maar cirkelt er als het ware omheen en benadert de kern vanuit verschillende invalshoeken. Ik realiseerde me dat dit principe in mijn eigen werkwijze al tot leven was gekomen. Tegelijkertijd werd mij duidelijk dat ook cursisten op deze manier met de methode aan de slag zouden moeten gaan. Deze benadering maakt de methode niet alleen eenvoudiger overdraagbaar, maar ook gemakkelijker toepasbaar. Doordat je niet langer het gevoel hoeft te hebben dat je iets fout kunt doen, neemt de prestatiedruk af en raakt faalangst op de achtergrond. De juiste inzichten, bevestigd door eigen ervaringen, geven je vleugels. Zo ontstaat een werkwijze waarin je niet krampachtig naar het doel hoeft toe te werken, maar het als vanzelf steeds dichter benadert. In veertig jaar tijd heeft de werkwijze zich zo verder ontwikkeld, terwijl het oorspronkelijke gedachtegoed van Hausdörfer altijd de onwrikbare basis is gebleven.

Eén vraag bleef knagen
Voor mij was het stotterprobleem vrij snel opgelost en waren al mijn vragen beantwoord. Toch bleef één vraag knagen: waarom vindt deze benadering zo weinig weerklank binnen het logopedische veld? In mijn beginjaren bood ik cursussen over de Hausdörfer-methode aan voor logopedisten. De belangstelling was er zeker, maar vaak vanuit de insteek: “Wat kunnen wij hieruit halen om onze eigen werkwijze te verbeteren?” Wie werkelijk begrijpt hoe deze methode werkt, ziet echter iets anders: je kunt haar niet simpelweg toevoegen aan bestaande therapieën. Om deze benadering in haar kern te begrijpen en toe te passen, zou je veel van wat je eerder hebt geleerd, opnieuw ter discussie moeten stellen en een fundamenteel andere weg moeten inslaan. Dat is een ingrijpende stap — zeker wanneer je afhankelijk bent van collega’s, beroepsorganisaties, richtlijnen en bestaande structuren. Afwijken van het dominante narratief kan je professionele positie en zelfs voor je inkomen. Dit mechanisme hebben we in de afgelopen jaren ook in andere maatschappelijke domeinen zien optreden.

Amathia: onwetendheid die zichzelf niet kent
De oude Grieken hadden hier een woord voor: amathia. Het duidt op een vorm van onwetendheid die zichzelf niet als zodanig herkend, maar zichzelf juist voor kennis houdt. Daardoor staat ze niet langer open voor correctie. Dit mechanisme beperkt zich niet tot politiek en media; het is ook zichtbaar in de gezondheidszorg. Systemen belonen zekerheid in plaats van effectiviteit, stellen theorie boven resultaat en laten het heersende narratief zwaarder wegen dan de werkelijkheid. Ook binnen de stottertherapie herken ik dit patroon. Meer dan een eeuw geleden beschreef Hausdörfer al een benadering die ik als werkzame oplossing heb ervaren. Omdat deze niet aansloot bij het heersende denkkader, is zij naar mijn mening niet serieus genomen, gemarginaliseerd en uiteindelijk grotendeels uit beeld verdwenen.

Tot slot
De parallel is pijnlijk duidelijk. Niet omdat mensen kwaadwillend zijn, maar omdat systemen de neiging hebben zichzelf in stand houden. Zo kan een probleem als stotteren blijven voortbestaan, terwijl er mogelijk andere wegen zijn die meer aandacht verdienen.
Misschien is het tijd om opnieuw te luisteren —
niet naar wat het hardst klinkt,
maar naar wat al die tijd over het hoofd is gezien.
En vooral: wat in de praktijk blijkt te werken.